Zuiderend

Wat ook een begin kan zijn

Gember is een specerij met een vrij sterke smaak. Het wordt gewonnen uit de wortelstok van de gemberplant. Het is een van de meest geconsumeerde specerijen ter wereld en staat ook in Nederland al eeuwen op het menu. Aldus Wikepedia.
Ik vind gember lekker, vooral als jam en ook wel in de thee. 

6 september

De gemberplant behoort tot de familie Zingiberaceae. Het is een geheel tropische, voornamelijk Aziatische familie die ca. 1000 soorten telt, verdeeld over een vijftigtal geslachten. De latijnse naam Zingiber is afgeleid van het sanskrit shringavera, wat betekent ”gevormd als een hertengewei”. De gemberwortel werd al in de eerste eeuw na Chr. geëxporteerd uit het Verre Oosten via India naar Europa voor de lucratieve specerijenhandel. De Romeinen gebruikten gember al veel. Tegenwoordig vindt de grootste productie plaats in Fiji, India, Jamaica, Nigeria, Sierra Leone en China.
Het zijn kruidachtige planten met een wortelstok. De wortelstokken vonden en vinden dus aftrek als specerij of geneesmiddel. Het bekendst is de gember, bereid uit de door vernauwingen ’knobbelige’ wortelstok van de Zingiber officinale. Andere kruiden en specerijen uit deze familie zijn cardamon, galangawortel en geelwortel dat o.a. als curcuma wordt gebruikt in kerrie.

14 september

In onze tuin staat dus een gemberplant, de Hedychium dixter, niet voor de productie van gember maar voor de sier, een siergember. Ans kreeg die vorig jaar van een medelid van Groei&Bloei, de bekende vereniging van liefhebbers van tuinen en tuinieren. De vereniging bestaat uit 130 afdelingen door heel Nederland en België. 
De Dixter is een kruising tussen Hedychium gardnerianum en Hedychium coronarium en oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Oost Azië en de Himalaya. Hedychium lijkt veel op de gewone gember maar heeft veel spectaculairder bloemen. De geslachtsnaam komt uit het Grieks. Hedys betekent zoet en chium of chion sneeuw. In de taal der bloemensymboliek is wit de kleur van onschuld, zuiverheid en vrede. Daarmee de tegenpool van het duister, het kwaad. 
Ze zijn al lang in cultuur en in sommige landen zijn ze inmiddels een plaag. Op de Azoren zijn naast de gewone Hortensia ook de Hedychium een onuitroeibaar onkruid geworden, een invasieve lastpost. Met zijn witte bloemkleur.

15 september

Vorig jaar heeft de plant mooi staan bloeien in zijn pot. Dit jaar viel hij vooral op door het verder in de hoogte groeien met veel bladvorming. In mijn bijdrage Kluizenaarsbestaan schreef ik erover: 
Bij de gemberplant ging het mis, die vormde enorme bladeren waar overigens regelmatig de ochtendzon prachtig doorheen scheen, maar verzuimde tot nu toe om in bloei te komen. En dat zal waarschijnlijk ook niet meer gebeuren.

Daarmee deed ik de Hedychium onrecht. Want de bloeitijd is augustus/september, nu dus! Ik was te voorbarig. Daarom deze kleine ode aan de plant met zijn prachtige en zoetig geurende bloemen. De vorm, de kleur, het is natuur maar je zou er net als bij veel meer bloemen ook inspiratie voor kunst uit kunnen halen. Een sierlijke witte kelk met grote oranje meeldraden. Ik geniet erg van zijn schoonheid.

16 september


Tuinontwerper Piet Oudolf omschreef in het herfstnummer van het kunstmagazine SeeAllThis een tuin als een ruimte die is afgesloten van de wereld. Alles wat je mooi vindt breng je samen op één intieme plek.
Tussen alles wat je mooi vindt past zeker ook zo’n gemberplant.

Alles wat je mooi vindt….

17 september
18 september

Soms houdt dat maar een paar dagen stand. Zoals bij de gemberplant. Terwijl in de bovenste delen van de kegel nog bloemen uitkomen, verwelken de onderste al na een paar dagen glorieuze pracht. Hoe triest hangen zij er daarna bij….

Wat verschijne, 
wat verdwijne, 
’t hangt niet aan een los geval. 
In ’t voorleden 
ligt het heden; 
in het nu, wat worden zal. 

Opgaan, blinken, 
en verzinken, 
is het lot van ieder dag: 
en wij allen 
moeten vallen, 
wie zijn licht bestralen mag.

Uit: Afscheid (1810)
Willem Bilderdijk

22 september

Het smaakte naar meer. Dus gisteren, zaterdag 4 september weer erheen om vanaf de picknickplaats met de foto-installatie van Marijke Schellekens een stukje verder te lopen om nog een paar kunstwerken te zien. Het was de hele ochtend zwaar bewolkt en pas in de loop van de middag brak de lucht open en ging de zon schijnen. Bij boerderij met minicamping Zeelucht geparkeerd en via de trap de hoge dijk over. Aan de andere kant was in de hoek van de dijk een optreden van Friends of Folk. De rustige muziek paste goed bij de sfeer van deze buitenexpositie. Mensen wandelen en fietsen van kunstwerk naar kunstwerk en stoppen even om te luisteren of er een poosje bij te gaan zitten.
De wereldbol Eindeloze wereld van Marion Kamper lag nu voor de helft in het hoger staande water.

Muziek van Friends of Folk

Naar het westen lopend kwam ik bij een kunstwerk dat indruk maakte, ja ontroerde. Waar de wachters waken van Janneke Rottier. De roerloze gestalten bij het dijkwachtershuisje laten je niet los. Ja, hier werd en wordt gewaakt over de dijk en de veiligheid van de mensen in de polder. Ze staan daar al een paar weken en hun kleding is nu verkleurd en verweerd. Janneke Rottier schrijft in de brochure van deze expositie:
Mijn specialiteit is schilderen. Soms waag ik me op een zijspoor met een ruimtelijk werk. In mijn schilderijen zijn altijd natuurbelevenissen te zien. Water, ondergelopen land, bomen. En de schoonheid van de natuur is ”Eindeloos”.
Het dijkhuisje boeide mij vanaf de eerste kennismaking met de route langs het water. Dit buitendijkse huisje is al jarenlang een uitvalsbasis voor mensen die de dijk in de gaten hielden. De paalhoofden voor het huisje gebruik ik als symbool voor de wachters die de dijk beschermen. Deze paalhoofden die ooit bomen geweest zijn, bomen die ook steeds weer opnieuw te vinden zijn in mijn schilderijen. Beschermers tegen allerlei weersinvloeden.

De paalhoofden die als monniken langs het water staan en de wacht houden. Monniken waren meesters in het bedwingen van het water. Ook waren ze al vroeg bezig met het aanleggen van dijken.
Deze monniken zijn voornamelijk gemaakt van jute. Een verwijzing naar het dijkhuisje waar nog altijd jute zandzakken staan die bescherming moeten bieden tegen de kracht van het water.
De kracht en schoonheid van de zee. Waar de wachters waken.

Janneke Rottier: De wachters…
Janneke Rottier: De wachters…
Janneke Rottier: De wachters…

Je loopt verder, maar deze wachters, deze stille figuren laten je niet los. Bij de Westnol vragen een drietal kunstwerken de aandacht. Straks op de terugweg kijk ik nog even goed naar de wachters…

Dorothé Arts creëerde het kunstwerk Deep Down Under dat de kijker wil bepalen bij het onderwaterleven, staande aan de rand van deze enorme watervlakte.
Inspiratie voor haar werk vindt Dorothé in de natuur en dan met name in het kleine, microscopische. Kijkend over de Oosterschelde nodigt de koker van ’Deep Down Under’ je uit om even de diepte in te kijken. En je te verwonderen over een onbekende organische vormenwereld, een microwereld die haar bestaan ontleent aan afdrukken van water(druppels).

Daar vlakbij staat Growth cycle van Juul Rameau. Zij vraagt zich af: 
Wat zou er gebeuren als mensen er niet meer waren? De natuur neemt het over!
In Growth cycle verbeeldt Juul juist dat. Een sculptuur opgebouwd door materiaal een tweede leven te geven. Volledige re-cycle dus.

Dorothé Arts: Deep Down Under
Juul Rameau: Growth cycle (detail)

Het laatste wat ik bekijk is Eindeloos verstrengeld van Martine Hennebel. Zij schrijft erover: Er is de ’eindeloze verstrengeling met mijn roots. Verbonden met strandvissers en ijslandvaarders. Geboren en getogen aan de Noordzee. Ik adem zee en strand. De zee geeft mij eindeloze ruimte in mijn hoofd. Daarbij is het ’transparante’ belangrijk. Er is steeds ’uitzicht’ op…

Martine Hennebel: Eindeloos verstrengeld
Martine Hennebel: Eindeloos verstrengeld
Martine Hennebel: Eindeloos verstrengeld (detail)

Hier eindigt Eindeloos voor Ans en mij. Zij neemt even rust voor de terugweg, mijmerend op een bankje langs het fietspad en ik maak nog wat foto’s. 

Juul Rameau: Growth cycle
Met een bankje, fietsers, het kabbelende water en de horizon…
Straks op de terugweg nog even kijken bij het dijkwachtershuisje en de wachters.

De beelden gaan mee in het hoofd en in de camera. Ze bieden schoonheid en stof tot nadenken. Het bezoeken van deze buitenexpositie leverde bovendien een paar heerlijke wandelingen op in de zon en de wind. In de eindeloze ruimte van de Oosterschelde.

Het moest er toch maar eens van komen. De zon scheen, wolken in de blauwe lucht, een stevig windje. Naar buiten! En dan meteen even lekker uitwaaien aan de Oosterschelde op Noord-Beveland, sinds 2002 het grootste nationaal park van ons land. Daar is het niet zo druk als aan de Walcherse kust en er is buitendijks een aantrekkelijk fiets- en wandelpad. Bovendien was er kunst te zien, op en bij de dijk tussen Wissenkerke en Colijnsplaat. De organisatie Dijken van Wijven heeft er tot en met 5 september een buitenexpositie ingericht onder de titel Eindeloos. Het is een reizend kunstproject met Zeeuwse dijken als basis. Elke twee of drie jaar organiseren ze ergens in Zeeland een buitenexpositie en dit jaar was het hier. Zo’n 15 vrouwelijke kunstenaars hadden de dijk in beslag genomen met hun beelden en installaties, de dijk was van hen. 

Het werd een heerlijke wandeling, genietend van het eindeloze uitzicht over de Oosterschelde, waar witte schuimkoppen op de golven ontstonden door de stevige noordenwind. En al wandelend de kunstobjecten bekijkend, genietend van hun schoonheid of zeggingskracht, of van beide. Of de erin verwerkte symboliek. De verbeelding wekte soms verbazing maar je moet het ook niet proberen te begrijpen. Het in je opgenomen beeld doet zijn werk daarna toch wel en komt dan tot leven, zo is mijn ervaring opnieuw.

De deelnemers hebben bij de uitwerking van het thema hun persoonlijke beleving van de lange dijk, het wijde water, de ruimte en het leven in en aan het water heel verschillend vormgegeven. Perfect geconstrueerde beelden worden afgewisseld met geïmproviseerde bouwsels van gevonden materialen. Er is staal en er is keramiek. En ook fotowerk. Die afwisseling maakte het leuk en verrassend. En nieuwsgierig naar hoe de andere kunstwerken zouden zijn die bij de eerste wandeling niet zijn bereikt. Dus een paar dagen later weer erheen, nu naar een ander stuk van de dijk. Want de expositie was over de hele dijk verdeeld en dat vond Ans teveel om in één keer te lopen. De hele route is ongeveer 15 km lang. Bij dat tweede bezoek was er hetzelfde weer: zon, wolken en veel wind. Het gaf dezelfde kunstbeleving al zagen we andere kunstobjecten.
De cursieve teksten zijn uit de brochure en van de bordjes bij de kunstwerken.

Merel Holleboom: Oneindige beweging, het infinity

De eerste keer beginnend bij de Oesterput, het oostelijk einde (of begin, naar keuze) van het buitendijkse pad, werd mijn oog aangenaam getroffen door een robuust object aan het begin van de Glasjesnol. Oneindige beweging, het infinity van Merel Holleboom staat daar imposant in de ruimte, de eindeloosheid. 
Het is een beeld met daarin verwerkt een symbolisch en wiskundig teken, een lemniscaat, wat door de wind in beweging zal zijn of door bezoekers zelf in beweging kan worden gebracht.
Mijmerend over daar waar land de zee ontmoet, waar land en zee elkaar strelen, bespelen, samenvloeien of botsen en herontstaan.
Mijmerend over daar waar een mens een mens ontmoet, een zee aan mogelijkheden kan ontstaan.

Naar het westen lopend kom je om de hoek van de dijk bij het beeld Splash.
Golven die tegen elkaar beuken. Golven die eindeloos langs de oevers van Zeeland op de kustlijn slaan. De ribben gaan over in koehorens die refereren aan Hollandse koeien grazend langs de kustlijnen van Zeeland. De horens steken fier boven het land uit als teken van hoop. De tand des tijds parerend.

Gonda van der Zwaag: Splash
Gonda van der Zwaag: Splash (detail)

Verderop overzien op de kruin van de dijk de Waterkijkers van Yvonne Halfens alles vanaf hun sokkels. Daar begon de tweede wandeling.

eindeloos deinende
deinende heel de dag

Yvonne Halfens: Waterkijkers
Yvonne Halfens: Waterkijkers
Yvonne Halfens: Waterkijkers
Yvonne Halfens: Waterkijkers
Yvionne Halfens: Waterkijkers

In de zomer van 2020 zwom in de Oosterschelde een verdwaalde lederschildpad van 2.40m lang. Met dit kunstproject van Betsy de Jonge is ze onder de titel Eindeloze oceanen terug op ware grootte.

Betsy de Jonge: Eindeloze oceanen
Betsy de Jonge: Eindeloze oceanen

Bij de Oostnol zijn twee objecten te bewonderen. Aan het begin de Zilte Spindotter van Gusta Kullberg en Jeannette Ephraïm.

Op de rand van eb en vloed, op de rand van zilt en zoet, staat een artificiële biotoop. De verbeelding van een biotoop die zich eindeloos als een spindotter kan uitbreiden. Een spindotterbloem maakt afsplitsingen die wegdrijven en elders wortelen.

Gusta Kullberg en Jeannette Ephraïm: Zilte Spindotter
Gusta Kullberg en Jeannette Ephraïm: Zilte Spindotter (detail)
Gusta Kullberg en Jeannette Ephraïm: Zilte Spindotter (detail)
Gusta Kullberg en Jeannette Ephraïm: Zilte Spindotter

Op de kop van de Oostnol staat de installatie 5BFT van Marijke Maas, door de wind draaiend met boven de sokkel twee bollen voorzien van kleurige mozaïek.

Wind dirigeert
rimpelingen op water
aldoor durend gefluister over zee
neemt zij dwalende gedachten met zich
mee…….

Marijke Maas: 5BFT
Marijke Maas: 5BFT (detail)

In een hoek van de dijk, nu het laag water is in het slik, het beeld Eindeloze wereld… van Marion Kamper.
Zij werkt meestal abstract, het is de geometrie die haar fascineert en de beweging, het balanceren. In een bolvorm vind je het vereend, een geometrisch lichaam, balancerend, door weinig kracht komt hij in beweging.

Marion Kamper: Eindeloze wereld…

Tot slot van deze wandeling op de dijk de foto-installatie van Marijke Schellekens getiteld Op de vleugels van de Wind, opgesteld op de muurtjes van de hier gebouwde picknickplaats.

Op elk van de drie ’wieken’ van de picknickplaats zie je een open europallet met 3d fotoglasblokken. De wieken wijzen naar de zee, het moerasland en het binnenland. Ook de foto’s in de 3d glasblokken verwijzen hier naar.

Marijke Schellekens: Op de vleugels van de Wind (detail)
Marijke Schellekens: Op de vleugels van de Wind

De coronapandemie houdt de wereld alweer anderhalf jaar in haar greep. Meerdere besmettingsgolven gaven regeringen aanleiding tot het geheel of gedeeltelijk op slot zetten van het maatschappelijk leven. Economie, cultuur en het sociale leven hadden het er zwaar onder. Ouderen en kwetsbaren, voor een deel dezelfde mensen, kregen veel aandacht en zochten veelal zelf het isolement om het risico van besmetting zo klein mogelijk te maken. Thuis blijven, boodschappen doen op ’stille’ tijdtippen zoals tijdens het seniorenuur bij AH, hoewel het steeds meer gebeurde dat er mensen rondliepen die de seniorenstatus nog lang niet bereikt hadden. En dan was het toch weer dringen in de paden…. Begin van de avond naar buiten voor een wandeling. Even de straat uit en aan het eind van Walcherse weiden en akkerland zo aan de rand van de stad de horizon zien, ter afwisseling van de blik op de tuinmuur.

Roos ‘Rhapsody in blue”

Na de besmettingsgolven leven we inmiddels een paar maanden in een situatie van toenemende versoepelingen. Dat is niet zonder risico van oplevende besmettingen gebleken. Dat gevaar is nog steeds niet geweken.

Er is een sfeer ontstaan alsof de pandemie voorbij is terwijl het oplaaien van besmettingen op vele plaatsen in de wereld van het tegendeel blijk geeft. En de deltavariant is niet te onderschatten, zeker als je leest dat er twijfels zijn of de toegediende vaccinaties daar wel tegen bestand zijn. Het RIVM spreekt nu van doorbraakinfecties. Dat klinkt dan weer eng. De strijd is dus nog niet gewonnen. Ik wil wel een derde prik.

Gevlekte orchis

Dat risico van herbesmetting is er ook voor velen die een besmetting hebben doorgemaakt, al dan niet met milde of ernstige klachten, en daarna, meteen of na een poosje, kampen met de nasleep daarvan. En die kan heel ernstig zijn. Vele tienduizenden mensen hebben te maken gekregen met vermoeidheid en afgenomen conditie, concentratiegebrek, geheugenverlies…… Het virus heeft bij hen soms ernstige schade aangericht. Een kleine inspanning van een half uur vergt een veelvoud aan tijd voor herstel. In de krant las ik dat sommige mensen fysiek en mentaal zich een wrak voelen en door de waaier aan klachten hun werk niet kunnen doen en door dit alles in een sociaal isolement raken.

Roos

Ans en ik hebben ons vanaf het begin bewust afgezonderd. We behoren beide tot de kwetsbare ouderengroep. Toch hebben we eind december een besmetting opgelopen. Gelukkig kwamen we er redelijk goed doorheen. Vanaf april begon Ans echter klachten te krijgen die uiteindelijk bleken te horen bij wat is gaan heten ‘long covid’. De terugval was groot en daarin speelde de schade van bestralingen en chemo van een paar jaar geleden zeker een rol. Er kwam onvoldoende herstel. Sinds juni volgt ze een intensief revalidatieprogramma dat tot eind oktober gaat duren.

Al weken lang heb ik last van een verkoudheid die niet overgaat. Op een zeker moment slaat toch de angst toe en dus heb ik me laten testen. Gelukkig was de uitslag negatief –  je kunt in coronatijd ook ’gewoon’ verkouden zijn. Wel is het vreemd dat het nu veel langer duurt dan vroeger, in je weet nog wel, het oude normaal.

Stokroos

We kunnen zodoende nog steeds niet veel want de actieradius van Ans is klein en het revalidatieprogramma geeft dagelijkse verplichtingen. We houden ons nog steeds afzijdig van allerlei samenscholing. Hoewel de markt en de supermarkt onvermijdelijk zijn en met weer grote aantallen toeristen de drukte in de binnenstad soms enorm is. Korte wandelingen in de buurt en een fietstochtje in de directe omgeving zijn nu het haalbare en de hoop is dat er meer mogelijk gaat worden naarmate haar revalidatie vordert. Je wilt er ook wel weer eens opuit, iets zien of meemaken, genieten van de natuur. Misschien moeten we dat in de komende tijd toch maar eens gaan doen.

Canna

De schoonheid van al wat bloeit in de tuin is in deze tijden een vreugde en een troost. Alsof ze het aanvoelden dat het opgehokte mensen goed doet, kwamen de planten tot grootse prestaties, daarbij gesteund door de groene vingers van Ans. Rozen, lathyrus, vingerhoedskruid, canna en de vorig jaar aangewaaide orchidee deden het voortreffelijk. Ja, zelfs de stokroos produceerde bloemen, dat was in jaren niet gebeurd. De tomatenplant gaf mooie en lekkere vruchten. Bij de gemberplant ging het mis, die vormde enorme bladeren waar overigens regelmatig de ochtendzon prachtig doorheen scheen, maar verzuimde tot nu toe om in bloei te komen. En dat zal waarschijnlijk ook niet meer gebeuren.

Herfstanemoon

Op een van de weblogs die ik volg stond laatst het ontroerende verhaal over een gezin dat een uit het nest gevallen jonge ekster had opgenomen en verzorgd tot de vogel op eigen kracht kon wegvliegen. De moeder in het gezin had voor de ekster kwam een vreselijk ongeluk gehad, zij had ook een grote val gemaakt. In een filmpje bij het verhaal doet de grotendeels verlamde vrouw de uitspraak ”Even in tragedy there is beauty”. En de ekster ging een rol spelen in haar revalidatie. 

Tomaat

Schoonheidsbeleving in de narigheid. Een isolement met bloeiende bloemen is een lichtere last. En verbeeldt de hoop voor ons eigen opbloeien, binnenkort of later.

Lathyrus

Afgelopen zaterdag nam ik deel aan een workshop Lange Sluitertijden. Bij de gebruikelijke wijze van fotograferen is de sluitertijd een fractie van een seconde, bijvoorbeeld 1/125. Daarbij wordt beweging bevroren. Bij het hanteren van lange sluitertijden gebruik je hele seconden zoals 10 of 30. Of één tot meerdere minuten om de sensor te belichten. Het is een manier van fotograferen waarbij het niet gaat om het snelle kiekje dat precies moet weergeven wat de fotograaf zag, maar om een manier om beweging op een bijzondere manier vast te leggen, namelijk ’bewogen’. Dat geeft een surrealistische tint aan een foto omdat je de tijd vastlegt die voorbij gaat. Beweging wordt een vorm, water wordt mist en lucht wordt een vloeibare substantie.

Dat schrijft Mischa de Muynck op zijn website HeelHollandFotografeert. Hij verzorgt o.a. deze workshop en wist mij met die wervende zinnen te lokken. Je bent nooit te oud om te leren en deze techniek leek mij wel wat. Dus gaf ik mij op voor de workshop. 

Om kwart voor 10 startte Mischa in zijn lesruimte in Kortgene de workshop met een theoretische inleiding. Daarbij veel aandacht voor het gebruik van een 10-stops grijsfilter dat je voor de lens moet zetten om de lange sluitertijd te compenseren. Anders zouden alle foto’s zwaar overbelicht worden. Het gebruik van dat filter vraagt enige handigheid die in de loop van de dag tot een zekere mate van routine moet leiden. Dat gingen de 6 deelnemers de rest van de dag uitgebreid oefenen.

Zeelandbrug

We begonnen aan de Noord-Bevelandse oever van de Oosterschelde bij het begin van de Zeelandbrug. Het was prachtig weer voor zo’n dag buiten en voor de fotografie. Al doende aan de voet van de dijk kregen we de volgorde van handelen enigszins in de gaten, al ging er ook het een en ander mis. Toch lukte het ook om goede foto’s van de brug te maken boven een gladgestreken watervlakte. Dat geeft inderdaad een bijzonder beeld.

Tegen het middaguuur vertrokken we naar de Westkappelse Zeedijk op Walcheren, tussen Domburg en Westkapelle. Na een lopende lunch met door Mischa gepresenteerde heerlijke broodjes gingen we ook hier onderaan de dijk aan de slag om het opkomend tij te fotograferen. Dat lijkt een onmogelijke taak, maar met lange sluitertijden is dit mogelijk. Inderdaad, iets surrealistisch heeft het wel.

Aan de voet van de Westkappelse Zeedijk kun je je in de Alpen wanen
Opkomend tij 1
Opkomend tij 2

Om half 4 was het tijd om naar het Veerse Meer te gaan voor nog een kleine opdracht bij de restanten van wat aanlegsteigers.
De workshop werd daarna afgesloten in Mischa’s lesruimte in Kortgene, waar hij nog een verhelderende uitlag gaf over hoe je met de opnamen van deze dag in de nabewerking aan de gang kunt gaan. Om half 6 was het afgelopen en gingen we na een heerlijke dag in de buitenlucht en aan de Zeeuwse waterkant naar huis. En het was ook een geslaagde en goed georganiseerde workshop onder de plezierige leiding van Mischa de Muynck, die de deelnemers als docent en ’coach in het veld’ de hele dag met raad en wijze woorden ondersteunde.

De restanten van een aanlegsteiger in het Veerse Meer

Al heel wat jaren zijn wij in het bezit van een aantal agaves. Het zijn gestekte planten van oude exemplaren die eens van mijn schoonvader waren. Dierbare planten dus, die door Ans met liefde worden verzorgd. En ook ik draag wel eens een steentje bij.

Agaves zijn vetplanten, of deftig gezegd succulente planten, die water opslaan in een deel van hun lichaam. Zij kunnen hier niet het hele jaar buiten blijven en dus gaan die van ons in november naar hun winterverblijf in de kas van tuindersbedrijf Kesteloo in Koudekerke. Daar blijven ze tot na de IJsheiligen. 

De IJsheiligen zijn Mamertus, Pancratius, Servatius en Bonifatius. Hun naamdagen, of misschien moet ik schrijven feestdagen, vallen op 11, 12, 13, en 14 mei. Omdat in deze tijd in West-Europa nogal eens schade brengende nachtvorst voorkomt, markeren deze dagen de overgang naar wat zomerser getint weer. Voor wat het waard is, er zit een portie volksweerkunde in deze gedachte.

Maar toch houden we ons er ieder jaar aan. Na de IJsheiligen bellen we Kesteloo om af te spreken wanneer hij de agaves weer thuis brengt. Vanmiddag zijn ze gebracht en ze geven meteen wat meer zomerse beleving bij het kijken naar de voortuin, waar we ze op de gebruikelijke plek hebben neergezet, goed zichtbaar vanuit de kamer.

Het zomergevoel kreeg dus vandaag door dit jaarlijkse ritueel een opkikkertje. Nu het weer nog.

De agaves zijn weer thuis
De amfora’s er weer mooi tussen….
…en ook Gijsje Gans natuurlijk
De Noorse esdoorn staat in vuur en vlam

Ruim een week geleden zag ik op een van de weblogs die ik volg een foto met daarop het prille blad van een ontbottende klimhortensia. Die in mijn tuin was nog lang zo ver niet, bevond zich nog in het knopstadium. Geen blaadje te zien, terwijl de woonplaats van die blogger naar ik meen in de buurt van Brussel is, dus niet zo veel zuidelijker dan Middelburg. Maar goed, zuidelijker en wat meer landinwaarts, het kan kennelijk het verschil maken.

Monnikenwerk in de lentezon

Vandaag was het een warme lentedag. Dat nodigde uit tot buitenactiviteiten. Dus heb ik vanmorgen de buitenboel maar eens gedaan. Een beleving van enige mistigheid bij het naar buiten kijken moest weggewassen worden. Toen dat klaar en de transparantie vanuit de woonkamer weer optimaal was, lonkte de tuin. Dit zou een uitgelezen middag zijn om het gras eens goed onderhanden te nemen. Het was in de wintertijd door blijven groeien, alsof er geen winter meer bestaat, en flinke plukken hadden een hoogte van meer dan 10 cm bereikt, te hoog voor mijn handmaaiertje. Krukje erbij en met grasschaar en heggenschaar de sprieten eerst tot maaihoogte teruggebracht. Het resulteerde in een forse hoop afgeknipt gras en een vochtige rug. De grasmaaier kreeg ik er daarna soepel overheen geduwd. In de komende dagen kalk strooien en bemesten en dan is het weer even gedaan met de warmte, want er komt koud weer aan.

De nieuwe prunus staat in zijn tweede jaar uitbundig te bloeien
De oogst

En toch, de lente is hier nu echt onstuitbaar aangekomen. Want ook bij mij in de tuin is de klimhortensia zijn blaadjes aan het ontvouwen. De natuur weet hoe laat het is, al lopen de klokken niet overal gelijk. 

Klimhortensia

Beleefden we in de afgelopen week toch nog een echte winter, met strenge vorst, snijdende oostenwind en sneeuwjachten. Al kwam in Zeeland de temperatuur niet zo heel laag, het was koud genoeg om ook hier ijs te doen ontstaan. En er waren dagen met zon en een heldere blauwe lucht. Heerlijk weer voor kleine winterwandelingen.

Wandelen is wat de huisarts heeft aanbevolen om de gevolgen van de corzonabesmetting te boven te komen. Die zijn bij mij niet zo ernstig doordat ik slechts lichte klachten heb gehad. Gevolgen zijn er daarentegen zeker wel, ook bij mij; het virus kan een flinke ravage aanrichten. Ans is erger ziek geweest en bij haar zijn de gevolgen navenant.

Deze week werd er in PZC/AD ruim aandacht aan besteed. De gevolgen kunnen ernstig zijn en langdurig: hartklachten, angstaanvallen, hevige hoofdpijn, kortademigheid, concentratieproblemen. En nit te vergeten de vermoeidheid. Langdurig wil zeggen heel lang! Sommigen die in maart vorig jaar besmet raakten zijn nog steeds niet hersteld. Het betreft vaak mensen van gemiddeld 40 jaar die niet in het ziekenhuis hebben gelegen. Er zijn zo’n 28000 ex-coronapatiënten onder behandeling van een fysiotherapeut. Corona kan het lichaam slopen.

Zo erg is het met Ans en mij gelukkig niet gesteld. Die klachten herkennen we wel, hebben we zelf ook, en het virale sloopwerk heeft zeker gevolgen voor onze conditie. Vooral Ans heeft flink moeten inleveren. Onze wandelingen hebben dan ook een maximale duur van zo’n 30 minuten. Na de opgelopen schade met bijbehorende beperkingen door alle therapieën na de borstkanker is dit voor haar een bittere pil.

Het poelgebied bij Brigdamme. Op de achtergrond de bomen langs het Brigdamsepad met daarachter de kreekrug.

We wonen aan de rand van de stad en dat heeft het voordeel dat als je actieradius niet zo groot is, je vanuit huis toch even ‘buiten’ bent, langs akkers en weilanden gaat, in de verte kunt kijken. Ook is er dichtbij een klein natuurgebied dat bestaat uit een niet-geëgaliseerd poelgebied met drinkputten, gelegen tussen twee hogere kreekruggen. 

Die kreekruggen zijn lang geleden ontstaan door in getijdengeulen afgezet zand en klei. Vanaf circa 300 n.Chr. had de zee hier enige eeuwen vrij spel en stond Walcheren via die kreken ermee in open verbinding. Tussen de kreekruggen lagen veengebieden en nadat Walcheren bescherming tegen de zee had, ontstond inklinking door ontwatering en werd er zout en turf gewonnen. Dit werden de lagere poelgebieden en heeft het Walcherse landschap iets weg van van een poffertjespan. Nederzettingen zijn als lintbebouwing op de kreekruggen ontstaan en veel dorpen en gehuchten liggen daar nog steeds.

De kreekrug naast het Brigdamsepad. Dit is een zijtak van de kreekrug die tussen Middelburg en Sint Laurens loopt. Uiterst links is de lintbebouwing daarvan te zien.

Langs dat poelgebied bij ons ‘om de hoek’ loopt het restant van een oeroud kerke/voetpad, het Brigdamsepad. Kerkepaden werden vooral ’s zondags gebruikt om naar de kerk te gaan als er geen gewone weg tussen woonplek en kerk was. Zij liepen vaak dwars door het landschap, tussen akkers en weilanden. Veel kerkepaden zijn in onbruik geraakt of aan ruilverkavelingen ten prooi gevallen. Er zijn in Nederland nog een aantal kerkepaden overgebleven.

Het Brigdamsepad met rechts de kreekrug en links het kleine poelgebied. Op de achtergrond de lintbebouwing van Brigdamme.

Het Brigdamsepad is er één van en ligt tussen Middelburg en de buurtschap Brigdamme, gelegen op de kreekrug van Middelburg naar Sint Laurens. In de richting van Brigdamme lopend heb je rechts de akker op de kreekrug, waar het pad pal langs loopt en links het kleine poelgebied, in beheer hij Het Zeeuwse Landschap. Zij hebben in deze mooie winterse periode de hekken van hun natuurgebieden opengezet, waardoor er op de poelen geschaatst kan worden.

In de slootkant van het Brigdamsepad

Dus was het ondanks de gure wind lekker wandelen in het zonnige winterse landschap, naar het Brigdamsepad of een ander ommetje dat met onze huidige conditie goed te doen is. Op en langs het pad waren opvallend veel vogeltjes, heen en weer vliegend tussen het riet en de braamstruiken. En vandaag gingen we ook het poelgebied in waar inderdaad geschaatst kon worden. Het is altijd een genoegen om daarnaar te kijken. Schaatspret op vijvers en sloten heeft een aparte, eigen sfeer waar je mee opgroeit en altijd van kunt genieten. Zelf heb ik evenwel geen kriebels meer om mijn noren uit de doos te halen. In het journaal zag ik beelden van schaatsers bij de molens van Kinderdijk en dat deed de herinnering terugkomen aan de Molentocht die ik ooit in de Alblasserwaard gereden heb. Dat was mooi.

We wandelden samen op de beijsde wegen en paden, voor herstel van onze conditie, elkaar steunend op gladde stukken en genietend van deze echte, je zou haast zeggen ouderwetse winter.

Morgen gaat het dooien.

Een comité van dichters en poëziekenners heeft Lieke Marsman gekozen tot de nieuwe Dichter des Vaderlands. Zij kreeg die titel vanwege haar ”eigen toon, poëtische kracht en aansprekende strijdvaardigheid”. Die wil ze tonen in het maatschappelijk debat, zegt ze in NRC, één van de partners achter het dichtersinitiatief. Marsman, die lijdt aan kraakbeenkanker, wil de stem zijn van het dorre hout: ”Het is een tijd van ziekte, en zieke en zwakke mensen zijn het afgelopen jaar nagenoeg afgeschreven, als dor hout.”

De term dor hout is vanaf april vorig jaar in de aandacht gekomen door een column van Marianne Zwagerman. Het is in feite een uitrekken van de betekenis die het al had – dood hout – want volgens Van Dale is het nu ook een metafoor, onder meer voor kunstenaars die niet meer creatief en werknemers die niet langer productief zijn.
Zwagerman zorgde voor ophef door het merendeel van de dodelijke slachtoffers van corona te omschrijven als ‘dor hout’. Zij betoogde dat de aanpak van corona met als doel het ’sparen van dor hout’ ten koste gaat van de welvaart van onze kinderen. Daarmee zette ze de waarde van oude, veelal kwetsbare mensenlevens af tegen hun (economische) nut. Haar boodschap was en is dat je niet de hele economie kan opofferen om een paar oude mensen te redden. Want het virus was een oudemensenziekte, voor jonge mensen was het geen bedreiging. Ze twitterde in april al: het dorre hout wordt gekapt, misschien een paar maanden eerder dan zonder virus. Moet iedereen die nog in de bloei van zijn leven zit daar alles voor opofferen?

Kwestie van kosten-batenanalyse, lijkt het.
Hoe wrang en cynisch is deze stellingname. En onbegrijpelijk omdat zonder gêne de maatschappelijke solidariteit, toch een element van beschaving, in feite wordt afgeschoten. Voor mij een voorbeeld van wegebbende cohesie in de samenleving. Individueel gewin gaat boven barmhartigheid en zorg voor de naaste. Wat jouw ontplooing in de weg zit moet maar sneuvelen.

Begin januari hebben Ans en ik een coronabesmetting opgelopen, hoe voorzichtig we vanaf de uitbraak van de pandemie ook zijn geweest. Eerst testte ik positief en moest thuis gekomen uit Zuid-Limburg meteen in isolatie. Een vervreemdende ervaring om volledig afgezonderd in een kamertje in je eigen huis door te brengen. Ans was tegelijkertijd in quarantaine en moest zich na een week opnieuw laten testen. Zij bleek toen ook positief en vanf dat moment waren we dus weer samen in ons huis, samen in isolatie. Mijn klachten bleven licht en na een dag of 12 kon ik vaststellen dat ik klachtenvrij was. Ans kreeg ernstiger klachten en een paar keer dreigde het op ziekenhuisopname te kunnen uitdraaien. Gelukkig bleek dat niet nodig en op dit moment is het grootste gevaar voor haar wel geweken.

Op deze wijze komen we als kwetsbare ouderen er goed vanaf. Met mij gaat het best weer goed al merk ik wel dat het virus wat heeft aangericht. Als ik een poosje actief ben geweest krijgt soms een tomeloze moeheid de overhand op mij. Dat is dan ook de enige nawee. Ans heeft een langere weg naar volledig herstel te gaan. Waarbij voor ons beiden geldt dat het niet uitgesloten is dat we niet weer op ons pre-coronaniveau zullen komen.

Omdat in de laatste jaren mijn kwetsbaarheid nogal is toegenomen, gaf de besmetting met Covid-19 een behoorlijke schrik. De kranten en andere media berichten regelmatig hoe desastreus dit virus kan uitpakken. Bij sommige mensen laat het virus een enorme ravage achter. Of het loopt fataal af. Recentelijk is een neef van mij aan corona overleden, hij werd slechts 54 jaar. Maar ook mensen van net in de 30 worstelen vele maanden met een ernstige nasleep van de besmetting.

Dan besef je de waarde van ieder mensenleven des te meer. Marianne Zwagerman meet die waarde met economische maatstaven. Maar als economie de norm aangeeft voor een levenswaardig leven, dan zou er voor onze Truus en vele anderen weinig perspectief zijn.

Het is terecht dat de dichteres Lieke Marsman tegen de diskwalificatie van wie oud en kwetsbaar is in verzet komt. Een andere dichter wijst op nog een andere manier hoe hiernaar te kijken. Ons wijzend op onze eigen kwetsbaarheid, op ’ons aller angst’. En op de kracht van die kwetsbaarheid, de zelfbewustheid van de tere krokus tegenover het harde beton. Kwetsbaarheid als kostbaar goed binnen eenieder en voor iedereen.

In de bundel uit 1992 met zijn laatste artikelen, uit de periode voor hij overleed aan een hersentumor, staat bij dit gedicht:

Dit gedicht van Okke Jager, uitgehouwen in een cilinder van graniet, zal op het terrein van het psychiatrisch ziekenhuis Brinkgreven in Deventer aandacht vragen voor al die mensen die op de een of andere manier moeite hebben met het leven en met onze samenleving. Een teken gewonnen op weerbarstig materiaal om een ogenblik stil te staan bij mensen die met vallen en opstaan door de wereld gaan.

Kwetsbare mensen zijn van alle tijden….

HOE KOSTBAAR IS EEN KWETSBAAR MENS

Verraadt ons aller angst zich niet
in wie het leven weerloos liet?

De glasglans stemt de blazer mild.
De kaarsvlam vormt de hand tot schild.

De krokus wijst beton zijn grens.
Hoe kostbaar is een kwetsbaar mens.

Okke Jager

En toen kreeg het virus mij toch te pakken. Op Nieuwjaarsdag zijn we om half 11 getest in Landgraaf. Reeds ’s avonds kwam de uitslag: Ans negatief en ik positief. Die middag hadden we nog een mooie wandeling gemaakt naar Schweiberg en dan door de glooiende weilanden terug. We zouden tot maandag blijven, maar dit bleek de afsluitende wandeling. Want in deze omstandigheden is het maar beter om thuis te zijn, je weet niet hoe het ziekteverloop zal zijn.

Zaterdagmorgen alles ingepakt. Terwijl we daarmee bezig waren belde de GGD Zeeland. Ze hadden het doorgekregen van de GGD LImburg en belden voor het bron- en contactonderzoek en om instructies te geven. Ik moest 10 dagen in isolatie en Ans 7 dagen in quarantaine. Met een lading instructies erbij hoe we dat moesten inrichten en dat er steeds van alles ontsmet moet worden.
Dus toen we in de loop van de zaterdagmiddag thuis waren en de auto leeg was, meteen ermee aan de slag gegaan. En dat viel voor de drommel niet mee. Want na 51 jaar huwelijk moesten we gescheiden van tafel en bed gaan leven. Ik woon nu boven op de achterkamer en mag er zondag pas uit komen mits ik dan 24 uur klachtenvrij ben. Ans woont beneden. Het is afschuwelijk. En noodzakelijk om te voorkomen dat ik Ans alsnog besmet. We mogen geen bezoek ontvangen en Ans mag geen boodschappen doen. Degene die dat voor ons doet moet alles buiten voor de deur zetten.

Ondertussen denken we terug aan die laatste dagen in Limburg toen we nog een paar mooie wandelingen hebben gemaakt. Het was steeds slecht weer met miezer en een koude wind – een liefhebber van wandelen in natuur en landschap laat zich er niet door weerhouden.

Schin op Geul: brug over de Geul en een eindje de helling op de Sint Mauritiuskerk

De ene dag reden we naar Schin op Geul voor de kribkesroute. Een mooie wandeling in het buitengebied langs de Geul naar kasteel Schaloen en Oud-Valkenburg met kasteel Genhoes. En onderweg meerdere kribkes gezien met opvallend vaak glas of plastic ervoor ter beveiliging tegen diefstal. Ja, zover kan de mensheid afzakken dat zelfs het kindje Jezus in zijn stal niet veilig is voor grijpgrage handen.

Kribke aan de voet van de Sint-Mauritiuskerk
Sint-Mauritiuskerk op de helling van het Geuldal steekt boven het dorp uit
Kribke langs de Geul
Poëzie langs de Geul

De plek

Je moet niet alleen, om de plek te bereiken,
thuis opstappen, maar ook uit manieren van kijken.
Er is niets te zien, en dat moet je zien
om alles bij het zeer oude te laten.

Er is hier. Er is tijd
om overmorgen iets te hebben achtergelaten.
Daar moet je vandaag voor zorgen.
Voor sterfelijkheid.

Herman de Coninck

Sint-Johannes de Doperkerk, Oud-Valkenburg
Kasteel Schaloen
Kasteel Genhoes
Verstild landschap

’s Anderendaags hebben we de auto bij het gesloten restaurant Buitenlust geparkeerd en een rondje via Cottessen gelopen. Door het Vijlenerbos weer terug. Prachtige verstilde uitzichten richting België waren de beloning. Bij Buitenlust was veel animo voor het uitgifteloket voor koffie en dergelijke, mee te nemen en niet op het terras op te drinken. Zoals zo vaak in deze coronatijd trok het gros van de mensen zich er niets van aan en was het gezellig druk op het terras.

Bij Boscafé ’t Hijgend Hert
Boskeetje ’t Vergulde Reetje

We reden ook nog even naar het geliefde Boscafé ’t Hijgend Hert. De toegang is met een lint afgezet. Achter het restaurant is een bouwkeet neergezet voor meeneemkoffie en versnaperingen. Opnieuw een gezellige drukte. We hebben het ook hier maar gelaten voor wat het was en veilig thuis een glas warme Glühwein genomen. 

De laatste wandeling in onze corona-onschuld maakten we op woensdag in het Malensbos, het oostelijke deel van het Vijlenerbos. Daar zijn grafheuvels te zien uit de Bronstijd, zo’n 2000-800 jaar v.Chr. Eén van de grafheuvels is deels opengewerkt met een mooi kunstwerk erbij. De andere grafheuvels liggen verstild in het bos.

Ontroerend kunstwerk bij de grafheuvel
Grafheuvel verderop in het Malensbos
Aan de rand van het Malensbos kijk je mooi uit over Wolfhaag met in de verte de Vaalserberg met de Boudewijnstoren bij het Drielandenpunt

Tenslotte op Nieuwjaarsdag nog de wandeling naar Schweiberg en terug door de weilanden in het dal van de Nutbron, op wat een paar uur later blijkt onze laatste dag in Limburg te zijn. 

In de weiden rond de Nutsbron wierpen we een laatste blik op Epen

Inmiddels ben ik een paar dagen in isolatie. Ik heb gelukkig milde klachten tot nu toe. Het is vreemd om zo in je eigen huis te moeten bivakkeren waarbij Ans en ik uit elkaars buurt moeten blijven. Als het goed gaat nog een week….