Zuiderend

Een vast onderdeel van de activiteiten van Kvok afdelingen is het organiseren van een orgelexcursie. Op zo’n dag worden een paar kerken met interessante orgels bezocht. Meestal geeft de organist een toelichting bij geschiedenis van orgel en kerk, vaak nauw met elkaar verweven, waarna de deelnemers het orgel kunnen bespelen. Dat is voor de liefhebbers van ’de koning onder de instrumenten’ altijd een fijne ervaring. Vorig jaar bezochten we met de afdeling Zeeland orgels in Brielle en Oostvoorne. Dit jaar bleven we dichter bij huis, binnen de provincie. Op zaterdag 3 juni was Schouwen-Duiveland de bestemming, waar drie orgels op het programma stonden, uit barok (Burgh), neobarok (Zierikzee) en romantiek (Zonnemaire).
In de medische misère waarin Ans en ik al maanden verkeren was het fijn dat ik voldoende hersteld was om er aan deel te nemen. Het werd een dag genieten van mooie instrumenten. Jammer was dat het geen groot gezelschap was; het genoegen was er niet minder om. De bezochte orgels konden ook nu weer door de deelnemers worden bespeeld en daarvan werd goed gebruik gemaakt.

Burgh

Begonnen werd in de Dorpskerk in Burgh, waar we hartelijk werden ontvangen met een kopje koffie en boeiende verhalen over de geschiedenis van de kerk en het interieur. Het is een op het oog gewoon kerkgebouw met wel een aantal bijzondere elementen, zoals twee epitafen, een prachtig gebrandschilderd historisch raam alsmede een paar mooie eigentijdse ramen. En een juweeltje van een orgel, dat overigens wel een likje verf kan gebruiken.
De kerk is gebouwd in 1671 en was de eerste protestantse kerk op Schouwen. Het grondplan heeft ongeveer de vorm van een Grieks kruis.
Op 25 september 1924 werden kerk en toren als gevolg van onachtzaamheid bij loodgieterswerkzaamheden door brand geteisterd waarbij torenspits, dak en interieur in vlammen opgingen.
Nadat de kerk in 1925 was hersteld werd op 5 januari 1945 de toren door een Engelse vliegtuigbom geheel verwoest omdat er een Duitse wachtpost in was gevestigd. De kerk raakte daarbij ernstig beschadigd, maar werd in 1948 weer geheel hersteld, terwijl de toren naar afbeeldingen van voor 1924 werd herbouwd.
Bij het bombardement van 1945 werd ook het orgel geheel verwoest. Ter vervanging na het herstel van de kerk werd in 1951 een historisch orgel gekocht in Klazienaveen. Dat orgel was in 1794 gebouwd door de Leeuwardense orgelbouwer Albertus van Gruisen voor de kerk in Ee bij Dokkum.  In 1923 werd het verkocht aan een kerk in Klazienaveen en in 1951 verhuisde het dus naar Burgh.

Het heeft 11 stemmen op één manuaal met aangehangen pedaal en verkeert na restauraties vrijwel in de oorspronkelijke staat. Tijdens de watersnoodramp van 1953 zijn veel orgels verloren gegaan. Het ongedeerd gebleven Burghse Van Gruisen-orgel is sindsdien het oudste orgel van Schouwen-Duiveland.

Bij binnenkomst van de kerk valt het oog meteen op het prachtige glas-in-loodraam, in 1676 geschonken door de Staten van Zeeland met daarin afgebeeld de wapens van alle stemgerechtigde steden van Zeeland. Het is gemaakt door de Middelburgse glazenier Cornelis van Barlaer. Het raam ging verloren bij de brand in 1924. Aan de hand van een foto en van soortgelijke ramen van Barlaer in de kerk van Biervliet kon het in 1999 in oude glorie worden herschapen.

Achter de preekstoel het epitaaf van Pieter de Huybert, ambachtsheer van Burgh die veel voor Burgh heeft betekend en een van de stichters van de kerk is geweest. Aan de muur tegenover de preekstoel een groot epitaaf met twee portretmedaillons, obelisk en krijgsattributen voor Johannes de Huybert en zijn vrouw Catharina Cornelia de Huybert.

Zierikzee

Vervolgens gingen we naar de Chr. Geref. Kerk in Zierikzee. Ook daar was de ontvangst hartelijk, er waren soep en broodjes en we kregen een uitgebreide toelichting over de geschiedenis van de kerkgebouwen en het orgel.

In deze kerk staat een in 1957 door de Gebr. Van Vulpen gebouwd orgel dat tot stand is gekomen met financiële steun van het Nationaal Rampenfonds, dat na de watersnoodramp van 1953 de gelden te beheren kreeg die vrijwillig gegeven waren om de nood in de getroffen gebieden in Zuidwest-Nederland te lenigen.
Het was in dit orgel, dat voor het eerst door een Nederlandse orgelbouwer een horizontale trompet (en chamade) werd geplaatst. Het heeft 21 stemmen, verdeeld over twee manualen en pedaal.
Kennelijk heeft dit instrument indertijd sterk de aandacht getrokken. In 1957 richtte de Orgelcom­missie van de Neder­landse Hervormde Kerk zich per brief tot de kerkeraad van deze gemeen­te in uitermate lovende woorden over dit instru­ment. En in juni 1963 werd in het kader van de Internationale Zomeraca­demie Haarlem 1963 een bezoek aan o.a. dit orgel gebracht. Het werd daarbij bespeeld door o.a. Gustav Leonhardt, Anton Heiller, Marie-Claire Alain, Cor Kee en Siegfried Reda.

De deelnemers aan de excursie konden deze ervaring ook beleven door zelf op dit instrument te spelen. Een bijzonderheid is een in de lessenaar verwerkte monitor die verbonden is met een NAS (een op een netwerk aangesloten opslagmedium) waarop zettingen van liederen, voorspelen en andere bladmuziek voor de eredienst zijn opgeslagen. Orgelboeken zijn hier dus niet meer nodig.

Zonnemaire

Tenslotte togen we naar Zonnemaire waar de neogotische Dorpskerk, daterend uit 1868 als opvolger van een in 1866 afgebroken kerk uit 1445 gewijd aan Beate Maria de Dolore, open stond en het orgel voor ons beschikbaar was. Ook hier een mooi historisch orgel, in 1871 voor deze kerk gebouwd door de Amsterdamse orgelbouwer P. Flaes. Het heeft 2 klavieren, een aangehangen pedaal en 12 stemmen.

Rond 2000 werd het interieur van de kerk ingrijpend gewijzigd door aanbrengen van tapijt op de vloer, het beschilderen van al het houtwerk met een crèmekleurige verf en het vervangen van de banken door exemplaren afkomstig uit de Laurenskerk te Rotterdam.
Het instrument bevindt zich, hoewel er discussie mogelijk is over de kleur van de kas, nog steeds in de oorspronkelijke staat.
Het orgel werd in 1991 door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg tot rijksmonu­ment verklaard.

Info: http://www.orgelsinzeeland.nl

Met een goed gevoel ging ik op huis aan. Het was een fijne dag geweest. Maar toch knaagde er iets. Dat bescheiden aantal deelnemers zat me niet lekker. We waren met acht overwegend oude mannen. Uit de tijd dat ik zelf in het afdelingsbestuur zat gebeurde het ook wel dat het aantal aanmeldingen niet hoog was. Dan was het de vraag of het door moest gaan. Het is er niet beter op geworden. Ook het huidige bestuur kwam bij deze excursie voor die vraag te staan toen het aantal aanmeldingen niet verder kwam dan 6. Uiteindelijk waren we met 8. Ik weet nog van excursies met het dubbele aantal deelnemers of nog meer. Die tijden zijn voorbij. Clubactiviteiten, ook van andere dan een orgelclub, hebben last van dalende ledenaantallen, afnemende participatie en een gebrek aan vrijwilligers. Het is een breed maatschappelijk verschijnsel en dat lijkt me moeilijk te veranderen. De animo moet uit de mensen zelf komen. Dat die belangstelling de laatste jaren maar blijft dalen geeft mij zorg. Komt er nog een volgende excursie of andere clubactiviteit? Of moet het afdelingsbestuur ’in ruste’ gaan tot er betere tijden aanbreken?
Ik ben er niet gerust op.